Weerstandsvermogen en Risicobeheersing

Het weerstandsvermogen geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is de financiële gevolgen van risico's op te vangen zonder dat hiervoor direct aanvullend beleid of extra bezuinigingen noodzakelijk zijn. Daarbij maken we onderscheid tussen de benodigde weerstandscapaciteit en de beschikbare weerstandscapaciteit.

De benodigde weerstandscapaciteit is het bedrag dat nodig is om de financiële gevolgen van de geïnventariseerde risico's op te kunnen vangen. Per risico wordt de maximale financiële impact bepaald en vermenigvuldigd met het bijbehorende rekenpercentage op basis van de vastgestelde kansinschatting. We houden rekening met zowel de omvang als de waarschijnlijkheid van een risico.

De beschikbare weerstandscapaciteit bestaat uit de middelen die de gemeente beschikbaar heeft om niet begrote financiële tegenvallers op te vangen. Voor de gemeente Baarn wordt hierbij uitgegaan van de algemene reserve. De verhouding tussen de beschikbare en de benodigde weerstandscapaciteit vormt de ratio weerstandsvermogen.

De gemeenteraad heeft als uitgangspunt vastgesteld dat de ratio weerstandsvermogen minimaal 1,0 bedraagt. Een ratio van 1,0 of hoger betekent dat de beschikbare weerstandscapaciteit voldoende is om de geïnventariseerde risico's op te vangen. Een hogere ratio biedt extra financiële robuustheid om onverwachte ontwikkelingen op te vangen.

Beschikbare weerstandscapaciteit en ratio weerstandsvermogen
De beschikbare weerstandscapaciteit wordt bepaald op basis van de algemene reserve. In de jaarrekening 2025 bedroeg de algemene reserve € 17,8 miljoen en kwam de ratio weerstandsvermogen uit op 1,84. Bij de begroting 2027 is de verwachting dat de ratio weerstandsvermogen 1,5 bedraagt. 

De begroting 2027 geeft aan dat de gemeente de komende jaren voldoende middelen in de algemene reserve heeft om incidentele nadelen en risico’s op te vangen. Tegelijkertijd blijft voorzichtigheid geboden vanwege meerdere financiële risico’s en onzekerheden, waaronder de realisatie van ombuigingen, de ontwikkeling van het gemeentefonds, investeringsdruk, stijgende lasten en taakstellingen binnen het sociaal domein en de inzet van financieel technische maatregelen.

Naast de algemene reserve beschikt de gemeente binnen de exploitatie over aanvullende mogelijkheden om financiële tegenvallers op te vangen. Hierbij gaat het onder meer om de post onvoorzien en de onbenutte belastingcapaciteit.

Deze onderdelen maken geen deel uit van de berekening van het weerstandsvermogen, maar dragen wel bij aan de financiële flexibiliteit van de gemeente. Zij kunnen worden ingezet wanneer zich structurele of incidentele tegenvallers voordoen waarvoor bestuurlijke besluitvorming noodzakelijk is.

Onvoorzien
In de begroting wordt jaarlijks een post onvoorzien opgenomen. Deze post is bedoeld voor incidentele uitgaven die als onvoorzien, onuitstelbaar en onvermijdbaar worden aangemerkt. Het inzetten van deze post onvoorzien vraagt altijd om een afzonderlijke bestuurlijke afweging. In de financiële uitwerking van de begroting 2027 is ook gekeken naar het verlagen van de post onvoorzien als financieel-technische maatregel om het tekort te beperken. Dit verbetert het begrotingssaldo, maar betekent ook dat de ruimte om onvoorziene tegenvallers binnen de exploitatie op te vangen kleiner wordt. Met ingang van 2027 is de post onvoorzien verlaagd naar € 1.000. Dit draagt bij aan het vinden van structurele begrotingsruimte. Daarnaast blijkt dat de inzet van de post onvoorzien jaarlijks gering is, vooral door de strikte voorwaarden die aan de inzet van dit budget zijn gekoppeld. 

Onbenutte belastingcapaciteit
Op basis van de beschikbare berekening bedraagt de onbenutte belastingcapaciteit circa € 2,5 miljoen. Bij de heffingen Riolering en Afval gaat het om de financiële ruimte tot het bereiken van een kostendekkend niveau van 100%.

Actualisatie van de risicoanalyse
Bij de actualisatie van de risico’s is beoordeeld of de bestaande risicolijst nog aansluit op de doelen en ontwikkelingen in de begroting 2027. De meeste risico’s blijven inhoudelijk relevant. Een aantal risico’s is breder geformuleerd, zodat de relatie met de begrotingsdoelen duidelijker wordt.

Het risico Jeugdzorg en Wmo wordt als restrisico lager ingeschat, omdat in de begroting 2027 al extra ruimte voor specialistische jeugdzorg is verwerkt. Daarmee wordt voorkomen dat hetzelfde risico dubbel wordt meegenomen. Tegelijkertijd blijven de risico’s in het sociaal domein relevant door taakstellingen, zorgvraag, tarieven, preventie en de onzekerheid over rijkscompensatie vanaf 2028.

Daartegenover worden de risico’s rond beheer openbare ruimte en onderhoud kapitaalgoederen, rijksfinanciering, ombuigingen en structurele begrotingsruimte en veiligheid, ondermijning en weerbaarheid zwaarder of breder ingeschat. Dit komt door onderhoudsachterstanden, hogere contractkosten, de ombuigingsopgave, financieel-technische maatregelen, druk op veiligheidsbeleid en maatschappelijke weerbaarheid.

De geïnventariseerde risico’s hebben gezamenlijk een maximale financiële omvang van € 25,6 miljoen. Na weging op basis van kansinschatting bedraagt de benodigde weerstandscapaciteit afgerond € 10,1 miljoen.

Voor de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit worden de risico's financieel gewaardeerd op basis van kans en maximale financiële impact. Daarbij worden alleen risico’s meegenomen die voldoen aan de bestaande drempelwaarden.

Op basis hiervan zijn alleen risico’s meegenomen die:
•  een maximale financiële impact hebben van € 100.000 of meer;
• waarvan de kans dat het risico zich in werkelijkheid voordoet groter is dan 10%;
• waarvan de kans maal de financiële impact minimaal € 10.000 bedraagt.

De risicoanalyse vindt tweemaal per jaar plaats, waardoor deze paragraaf (Begroting 2027) aansluit op de risicoanalyse van de Jaarrekening 2025.

Met de doorontwikkeling van het risicomanagement worden risico’s sterker verbonden aan doelen, voortgang en beheersmaatregelen. Daarmee worden risico’s niet alleen financieel beoordeeld, maar ook nadrukkelijker onderdeel van de reguliere sturing.

Een structureel sluitende begroting blijft afhankelijk van de ontwikkeling van het gemeentefonds, rijksbeleid, prijs en loonontwikkelingen en de realisatie van de opgenomen ombuigingen. Wanneer deze ontwikkelingen afwijken van de uitgangspunten van de begroting kan dit leiden tot druk op het begrotingssaldo en de beschikbare weerstandscapaciteit. Ook nieuwe beleidsambities vragen steeds om een integrale afweging van prioriteiten, capaciteit en beschikbare middelen.

Beheersmaatregelen

• periodieke actualisatie van financiële prognoses en rijksontwikkelingen
• monitoring van ombuigingen en financiële ontwikkelingen
• nieuwe beleidsvoorstellen uitsluitend voorzien van een sluitende financiële dekking

Ontwikkeling ten opzichte van 2025
Ten opzichte van de Jaarrekening 2025 zijn drie nieuwe risico's toegevoegd: de realisatie van ombuigingen, SPUK's en tijdelijke middelen en investeringsdruk en renteontwikkeling. Daarnaast is het risico op het gemeentefonds en de loon-, energie- en grondstofkosten verlaagd op basis van actuele financiële inzichten en de verwerking daarvan in de begroting 2027.


2. Sociaal domein en bestaanszekerheid

De uitgaven binnen het sociaal domein blijven gevoelig voor ontwikkelingen in zorgvraag, volumes, tarieven en landelijke regelgeving. Ondanks een realistischer begroting voor de jeugdzorg blijft actieve sturing noodzakelijk om financiële overschrijdingen te voorkomen. Ook wijzigingen in rijksmiddelen voor preventie en bestaanszekerheid kunnen gevolgen hebben voor de uitvoering van gemeentelijke taken.

Beheersmaatregelen

• periodieke monitoring van volumes, kosten en prognoses
• sturing op toegang, contractmanagement en regionale samenwerking
• tijdige bestuurlijke bijsturing bij afwijkingen

Ontwikkeling ten opzichte van 2025
Het risico voor Jeugdzorg en Wmo is verlaagd doordat een deel van de kostenontwikkeling inmiddels structureel in de begroting is verwerkt. Het risico voor de Participatiewet is inhoudelijk opnieuw beoordeeld maar financieel ongewijzigd gebleven.


3. Woningbouw, gebiedsontwikkeling en beheer van de leefomgeving

De gemeente werkt aan woningbouw, gebiedsontwikkeling, beheer van de openbare ruimte, mobiliteit, klimaatadaptatie en verduurzaming. Deze opgaven worden beïnvloed door onder meer netcongestie, stikstof, prijsontwikkelingen, uitvoeringscapaciteit en rentestijgingen. Hierdoor kunnen projecten vertragen of hogere investerings- en beheerlasten ontstaan.

Beheersmaatregelen

• periodieke actualisatie van investerings- en beheerplannen
• prioritering en fasering van projecten
• bestuurlijke besluitvorming bij belangrijke financiële afwijkingen

Ontwikkeling ten opzichte van 2025
Het risico voor beheer openbare ruimte is verhoogd vanwege prijsontwikkelingen, onderhoudsachterstanden en de toenemende druk op de openbare ruimte. De risico's voor klimaatadaptatie, netcongestie en stikstof zijn opnieuw beoordeeld maar financieel ongewijzigd gebleven.


4. Organisatie, digitalisering en uitvoeringskracht

De uitvoering van de begroting vraagt voldoende personele capaciteit, betrouwbare informatievoorziening en een veilige digitale omgeving. Krapte op de arbeidsmarkt, cyberdreigingen, afhankelijkheid van leveranciers en regionale samenwerkingsverbanden kunnen gevolgen hebben voor de continuïteit van de dienstverlening en de uitvoering van beleidsdoelen.

Beheersmaatregelen

• versterking van informatiebeveiliging en digitale weerbaarheid
• verbetering van stuurinformatie en risicomonitoring
• aandacht voor personele capaciteit en samenwerking met verbonden partijen

Ontwikkeling ten opzichte van 2025
Het risico voor arbeidsmarkt en personeelsinzet is verhoogd als gevolg van de aanhoudende arbeidsmarktkrapte en de afhankelijkheid van externe inhuur. De overige risico's binnen dit thema zijn opnieuw beoordeeld maar financieel ongewijzigd gebleven.


5. Veiligheid, weerbaarheid en maatschappelijke ontwikkelingen

Maatschappelijke ontwikkelingen, ondermijning, klimaatverandering en mogelijke verstoringen van vitale voorzieningen kunnen gevolgen hebben voor de openbare orde, de leefomgeving en de financiële positie van de gemeente. Deze ontwikkelingen vragen om blijvende aandacht voor veiligheid, crisisbeheersing en bestuurlijke weerbaarheid.

Beheersmaatregelen

• uitvoering van veiligheidsbeleid en crisisvoorbereiding
• samenwerking met regionale veiligheidspartners
• integratie van klimaatadaptatie en weerbaarheid binnen beheer en projecten

De strategische risico's sluiten aan bij de belangrijkste programma's en bestuurlijke opgaven uit de begroting 2027. Door risico's periodiek te actualiseren, te monitoren en te betrekken bij de planning en controlcyclus houdt de gemeente zicht op ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op de realisatie van de begrotingsdoelen en de financiële positie. Waar risico's zich voordoen, worden deze tijdig bestuurlijk afgewogen en, waar nodig, vertaald in passende beheersmaatregelen of financiële keuzes.

Ontwikkeling ten opzichte van 2025
De risico-inschatting voor ondermijning en integriteit is opnieuw beoordeeld maar geeft geen aanleiding tot aanpassing van de benodigde weerstandscapaciteit.

De financiële kengetallen geven de gemeenteraad inzicht en helpen bij het maken van keuzes. In de tabel hieronder staan deze kengetallen, gebaseerd op de cijfers in de begroting 2027-2030. Het opnemen van deze cijfers in begroting en jaarverslag is verplicht volgens landelijke begrotingsregels voor gemeenten.  Zo kunnen gemeenten onderling beter worden vergeleken. Meer informatie over kengetallen is te vinden op https://www.financiengemeenten.nl/.

Als gevolg van de geplande investeringen zullen we geld moeten lenen op de kapitaalmarkt. Daardoor stijgt de schuld. Dit wordt uitgedrukt in de netto schuldquote.  De netto schuldquote stijgt van 30,5 % in 2026 naar 108% in 2030. Dat betekent dat onze schuldenlast toeneemt ten opzichte van de structurele inkomsten.  De schuldquote overschrijdt vanaf 2030 naar verwachting de algemeen als risicovol aangeduide grens van 100%.

De solvabiliteit wordt gebruikt om inzicht te krijgen in de financiële gezondheid van een bedrijf op de langere termijn: hoe groter de solvabiliteit, hoe groter in het algemeen het vermogen om zowel de kortlopende alsook de langlopende schulden te kunnen terugbetalen. De solvabiliteit geeft de verhouding tussen het eigen vermogen (reserves) en het balanstotaal aan. De begroting geeft aan dat de algemene reserve de komende jaren afneemt. Hierdoor komt de solvabiliteit vanaf 2028 onder de, door de toezichthouder als kritisch aangemerkte, ondergrens van 20%.

De solvabiliteit daalt, van 24% in 2026 naar 13% in 2030. Dat wijst op een afname van het eigen vermogen ten opzichte van het balanstotaal. Oorzaken zijn investeringen, hogere schulden en mogelijke structurele tekorten. Dit vermindert onze financiële weerbaarheid. De ruimte om financiële klappen op te vangen wordt kleiner.

Dit betekent dat bij nieuwe investeringsbesluiten nadrukkelijk moet worden gekeken naar het effect op de schuldpositie, solvabiliteit en toekomstige begrotingsruimte. Niet alleen de dekking van kapitaallasten is relevant, maar ook de vraag in hoeverre de gemeente voldoende ruimte houdt om toekomstige risico’s en tegenvallers op te vangen.

Bij de berekening van de solvabiliteit is nog geen rekening gehouden met mogelijke baten uit grondverkopen of maatschappelijk vastgoed, zoals Baarnsche Zoom, Meander, Montini en Poorthuis. Zodra deze opbrengsten volgens de huidige verwachtingen worden gerealiseerd zal er een gunstig effect op de ontwikkeling van de solvabiliteit zijn.